زمین
در حال تحول
سیاره زمین آنگونه که توصیف شد،
فعال و متحرک است
و در درون آن انرژی عظیمی وجود دارد. این سیاره در زیر چتر انرژی
فوق العاده عظیم خورشید که به گونه نیروی جاذبه، میدانهای مغناطیسی و تابش
اشعه نورانی می باشد قرار داد. جاذبه ماه نیز در جزر و مد مهم است. بین
هسته بیرونی و پوسته، یعنی در ناحیه گوشته، چرخه های حرارتی به طور دائم
در حرکت اند و فرض شده است که گرما را به سطح انتقال می
د هند(شکل 7). تعداد این چرخه ها در نظریه های گوناگون متفاوت است.
شکل (7):
چرخه های فرضی گرمایی در داخل گوشته زمین.
حالادر نظر بگیرید که سنگ کره،
مانند پوست تخم مرغ پخته ای که با ضربه شکست شده باشد،به چندین قطعه
تقسیم شود(شکل8). هر قطعه را یک صفحه می نامیم. بعضی از این صفحه ها
خیلی بزرگ و برخی کوچک می باشند، تازه هر صفحه نیز خود از چند صفحه
کوچکتر تشکیل شده است. این صفحه ها بنیاد قاره ها و پوشش
زیر اقیانوس ها را تشکیل می دهند. آنها در زیر اقیانوسها ضخامت کمتر
و در زیر قاره ها ضخامت بیشتری را دارا هستند.. این صفحه ها ساکن و بی حرکت
نیستند بلکه بر روی مذاب کره خمیری که در زیر آنها قرار دارد سر میخورند
و جابجا می شوند.
شکل (8):
تقسیم سنگ کره به چند صفحه و جابجایی آنها طی میلیونها سال(بالا) 300 میلیون
سال پیش،(وسط) 60 میلیون سال پیش،(پایبن) 2 میلیون سال پیش.
ماده سازنده این صفحه ها همیشه
در حال تجدید و نوسازی است( شکل 9). یکسری رشته کوههای آتشفشان در زیر
اقیانوسها مواد مذاب را از قسمت بالای گوشته در سطح این صفحه ها تخلیه
می کنند (پشته های اقیانوسی) از طرف دیگر صفحه های کهنه از مناطقی به نام
مه شیار یا دراز گودال به زیر صفحه های دیگر فرورانده می شوند و در قسمت
گرم تر گوشته هضم شده و برای بازسازی آماده می شوند. رشته کوههای بزرگ
آتشفشانی را پشته می نامند. حالا یک برشی معنی دار از زمین با توصیفی که
از صفحه ای در نظر گرفتن سنگ کره بیان شده می توان تجسم کرد(شکل 10).
شکل ( 9
): حرکت صفحه ها که از کحل پشته های اقیانوسی از یکدیگر دور می شوند
و در مناطق فرورانش فرو می روند. پدیده ای که ناشی از جریانهای گرمایی
درون زمین است.
شکل ( 10
): برشی از زمین که نشاندهنده چگونگی حرکت سنگ کره، تشکیل و انهدام
آن .
در این مقطع صفحه
های زیر اقیانوس ها دارای ضخامت کمتری می باشند و زیر قاره ها ضخامت بیشتری
دارند. وسط اقیانوس پشته، که همان زنجیره آتشفشانهای کف اقیانوسها می باشد،
نشان داده شده است. پیکانها جهت عبور مواد مذاب و بازسازی کف اقیانوسها
را نشان می دهد. پوسته اقیانوسی بازسازی شده قسمت انتهایی را به زیر صفحه
های دیگر رانده است. به این ترتیب مشاهده می شود که پوسته متحرک است و
تحول پیدا می کند. آنچه که گفته شد امروزه به عنوان نظریه زمین ساخت صفحه
ای برای توجیه چگونگی شکل گیری سطح زمین به صورت کنونی مورد قبول می باشد.
منشا این حرکتها زبانه حرارتی است که از درون زمین و از اعماق گوشته صادر
می شود. این زبانه ها موقعیت ثابتی دارند. برای مثال اگر پیکانهایی که
در امتداد شعاع عمود بر پوسته پشته شرق اقیانوس آرام کشیده شده را یک زبانه
فرض کنید، موقعیت این زبانه در درون زمین همواره ثابت است. یکی از این
زبانه ها در حال حاضر زیر جزیره هاوایی در اقیانوس آرام قرار دارد(شکل
11).

شکل (11):
حضور یک لکه داغ ثابت در زیر جزیره هاوایی.
در
جاهای دیگر نیز این زبانه ها با پوسته برخورد می کنند. این جایگاهها را
که محل برخورد زبانه گرمایی با پوسته می باشد، لکه داغ می گویند. آتشفشانهای
زیرآبی که در کف اقیانوسها فعالیت می کنند سبب به وجود آمدن جزیره هایی
می شوند که کم کم از زیر آب بیرون می آیند ویک مجمع الجزایر( چندین جزیره)
را تشکیل می دهند. مثل جزیره هایی که در وسط اقیانوس آرام به نام جزیره
های هاوایی تشکیل شده است(شکل 12). رشته جزیره هایی هاوایی و جزیره هایی
قدیمی تر در یک عکس هوایی گرفته شده توسط ماهواره مانند یک رشته مهره تسبیح
به نظر می آیند.